Covid-19’un Mevsimsel Seyri ve Son Gelişmeler
Covid-19 virüsü, grip gibi diğer solunum yolu hastalıklarından farklı olarak, belirli bir mevsimsel döngü izlemiyor ve bu nedenle salgın dalgaları yılın herhangi bir döneminde ortaya çıkabiliyor. ABD Hastalık Kontrol ve Korunma Merkezleri (CDC) uzmanları, her yıl Temmuz ayında Covid vakalarında ve hastaneye yatışlarda ani bir artış gözlemliyor, bu duruma “yaz dönemi dalgası” adı veriliyor. Ancak bu yaz, özellikle batı eyaletlerinde Covid vakalarında ciddi bir artış yaşandı. Bu eyaletlerde 1-6 Temmuz tarihleri arasında Covid testi pozitif çıkanların oranı yüzde 15,6’ya çıkarak, bir önceki haftaya göre yüzde 1 artış göstermiştir.
İngiltere’de ise, Sağlık Güvenlik Kurumu verilerine göre Covid testi pozitif olma oranı, Mart sonunda yüzde 4 iken, Haziran sonunda yüzde 14’e yükselmiştir. Bu artışın, Covid’in 2021 sonunda ortaya çıkan Omicron varyantının evrimleşmiş bir versiyonu olan FLiRT alt varyantının yayılmasıyla ilişkili olduğu ifade edilmektedir. Virüs, insan hücrelerine girmesine olanak tanıyan “spike (diken)” proteininde yeni mutasyonlar denemektedir. Bu durum, yeni alt varyantların ortaya çıkmasını kaçınılmaz kılar. Bu yapı, vücuttaki bağışıklık sistemini virüsün varlığına karşı tetikleyerek, Covid-19’un hem mevcut nötrleştirici antikorlardan kaçmanın daha etkili yollarını bulmasına, hem de insan hücrelerinde bulunan ACE2 reseptörüne bağlanma yeteneğini sürdürmesine olanak tanır.
Ohio Eyalet Üniversitesi’nden Shan-Lu Liu, son varyantların bağışıklık sisteminden kaçmaya çalışırken aynı zamanda hücrelere bağlanarak bir denge kurmayı başardığını belirtmektedir; bu durum, çoğu yeni vakanın kaynağıdır. Liu, yaşlılar ve bağışıklık sistemi zayıf olan bireylerin aşıya ve doğal enfeksiyona karşı bağışıklık yanıtlarının zayıf olduğunu vurgulayarak, bu gruplara 2022’de ortaya çıkan XBB.1.5 alt varyantına karşı geliştirilmiş aşıların takviye dozlarının uygulanmasını önermektedir.
Dünya Sağlık Örgütü ve dünya genelindeki uzmanlar, toplumda Covid’e karşı en fazla zafiyeti bulunan grupları korumak için düzenli olarak yeni varyantları araştırmakta ve bu araştırmalara göre “spike” proteininin en son mutasyonunu göz önünde bulundurarak aşılamaya ve korunmaya dair önerilerde bulunmaktadır. Ancak uzmanlar için Covid’in bir sonraki varyantının ne zaman ortaya çıkacağını tahmin etmek neredeyse imkansızdır. Grip ve soğuk algınlığı gibi RSV (Respiratuar Sinsityal Virus) gibi hastalıkların genellikle sonbahar ve kış aylarında artış gösterdiği göz önüne alındığında, Covid’in mevsimsel döngüsünün henüz oturmamış olması önemli bir husustur.
Virüsler ve Mevsimsellik
Salgınlar üzerine çalışan epidemiyoloji uzmanları, enfeksiyona bağlı hastalıklarda vaka artışının üç temel sebebi olduğunu belirtmektedir: Virüsün kendisi, insanların belirli bir dönemde bu virüse maruz kalma eğilimi ve virüsün yayıldığı koşullar. 2023’te Covid’in yıl içindeki değişimine ilişkin bir araştırma yayınlayan Ohio Üniversitesi Eğitim Hastanesi’nden El Hussain Shamsa, “Mevsimsellik, çoğu virüste görülen ortak bir özellik olup, bunlar arasında en bilinen örnek gribin her yıl kış aylarında görülen salgınlarıdır” diyerek bu durumu açıklamaktadır.
Shamsa, çevresel ve davranışsal faktörlerin kış döneminde bağışıklığın zayıflamasına ve grip virüsünün daha kolay yayılmasına neden olduğunu vurgulamaktadır. Ancak grip virüsü hiçbir zaman tamamen yok olmamakta ve bu durum, Covid’in mevsimsel döngüsünü daha karmaşık hale getirmektedir. Yale Üniversitesi’nden immünobiyoloji profesörü Akiko Iwasaki, yaz aylarında yaşanan Covid dalgasının, insanların festival ve konserler gibi fiziksel yakınlık gerektiren etkinliklere katılması ve klimaların aşırı kullanımı sonucunda havanın kurumasının virüslerin bulaşmasını kolaylaştırmasıyla ilişkili olduğunu belirtmektedir.
İngiltere’deki uzmanlar da, bu yaz kaydedilen Covid dalgasının arkasında Avrupa Futbol Şampiyonası’nı izlemek isteyenlerin kalabalık pub bahçelerinde ve barlarda toplanmalarını göstermektedir. Ancak, Covid’in diğer solunum yolu enfeksiyonlarından farklı olarak yıl boyunca neden etkili olduğu hâlâ bir muamma. Bilim insanlarına göre bunun nedeni, nüfusun grip, rinovirüs ve RSV gibi sık görülen mevsimsel virüslere karşı bağışıklığının daha yüksek olmasıdır. Covid, henüz görece yeni bir virüs olduğundan, vücudumuzun bir patojeni yok etmesi için gereken “sterilizan bağışıklık” düzeyimiz oldukça düşüktür.
CDC verilerine göre, ABD’de 18 yaş üstü bireyler arasında 7 Temmuz itibarıyla güncel Covid aşısını olanların oranı yalnızca yüzde 22,7 iken, grip aşısı olanların oranı yüzde 48,2’dir. East Anglia Üniversitesi’nden viroloji profesörü Paul Hunter, bu durumun sonucunda kış boyunca Covid’e yakalanmamış kişilerin FLiRT varyantlarına karşı çok az bağışıklığa sahip olduğunu ve bu yüzden yaz döneminde vakaların arttığını kaydetmektedir.
Covid’in Mevsimsel Düzene Geçişi Mümkün mü?
Peki, insanların virüse daha fazla maruz kalması sonucunda Covid’in daha mevsimsel bir düzene geçmesi mümkün mü? Bazı uzmanlar, bu eğilimin şimdiden başladığını öne sürmektedir. Hunter, yaz dalgasındaki vaka, hastaneye yatış ve ölümlerde görülen artışın, Aralık ve Ocak dönemine göre çok daha az olduğunu vurgulamaktadır. Örneğin, ABD’de 15 Haziran ile başlayan haftada Covid’den 327 kişi hayatını kaybederken, 13 Ocak ile başlayan haftada bu sayı 2 bin 578 olarak kaydedilmiştir.
John Hopkins Üniversitesi Moleküler Biyoloji ve İmmünoloji Profesörü Andy Pekosz, “Belki de hiçbir zaman yaz vakalarını sıfırlayacak nüfus bağışıklık düzeyine ulaşamayacağız. Belki de önümüzde bir iki yıl daha var” ifadesini kullanmaktadır. Nash ise, insanların grip ve diğer sık görülen virüslere yüzlerce yıldır maruz kaldığını belirterek, Covid ile ilgili bu sürecin on yıllar, belki de daha uzun süreceğini öngörmektedir.
Covid, istikrarlı bir mevsimsel döngüye geçmeyi başarırsa, yeni bir soru gündeme gelecektir: Erken sonbahar döneminde zirve yapan RSV ve kış ortasında zirve yapan grip gibi virüslerin mevsimsel düzeninin yanında, Covid’in zirve yaptığı dönem takvimde nerede yer alacaktır? Bu tür sorulara yanıt bulmak, on yıllar sürebilir. Diğer yandan bazı bilim insanları, bazı koronavirüslerin daha sıcak havalarda da bulaşmaya devam edebilmesi nedeniyle Covid’in yaz döneminde hiçbir zaman tamamen kaybolamayabileceğini öne sürmektedir.
Harvard’dan epidemiyoloji uzmanı Bill Hanage, “İnsanlarda görülen koronavirüslerin, soğuk ve kuru hava koşullarında daha kolay yayılan grip gibi mevsimsel olmadığını bir süredir biliyoruz. 2020’de pandeminin ortaya çıkmasından önce de koronavirüs enfeksiyonlarına ‘yaz soğuk algınlığı’ diyorduk” şeklinde bir açıklamada bulunmaktadır. Her halükarda, uzmanlar Covid’in yıl boyunca istikrarlı olmasının yarattığı riske dikkat çekerek, virüse karşı en hassas grupların tamamen aşılanması ve virüs önleyici ilaçlara erişimlerinin yıl boyunca sağlanması gerektiğini vurgulamaktadır.
